JAK WPŁYWAJĄ NA CIEBIE WSTYD I WINA?

Psychologia | 23-09-2013

Na pewno zdarzyło Ci się mieć wyrzuty sumienia, czuć napięcie, zamartwiać się – gdy zrobiłeś coś nie tak, popełniłeś jakiś błąd, zachowałeś się nie tak, jak trzeba. Albo gdy czegoś nie zrobiłeś, choć powinieneś. Pojawiały się w Tobie myśli: „gdybym tylko zachował się inaczej…”.

 

Doświadczyłeś też pewnie w swoim życiu momentu, kiedy zrobiłeś coś strasznego (przynajmniej ta rzecz taka się wtedy wydawała) i jedyne czego pragnąłeś, to – zapaść się pod ziemię, zniknąć. Czułeś się mały, totalnie bezwartościowy, marzyłeś tylko o ucieczce. Było to bolesne doświadczenie.

 

Poczucie winy i wstyd to emocje samoświadome. To znaczy, że aby je odczuć, musisz dokonać autorefleksji. Pojawiają się, gdy świadomie oceniasz swoje postępowanie jako złe lub dobre. Jedna z tych emocji może prowadzić do pozytywnych skutków. Druga jest destrukcyjna.

 

Czym różni się poczucie winy od wstydu?

Wstyd zwykle kojarzony jest ze złamaniem norm społecznych, kulturowych – i zrobieniem tego przy innych ludziach. Poczucie winy z kolei ma być złamaniem swoich własnych, osobistych standardów. I nie potrzebujemy świadków, aby je odczuwać. Co zaskakujące, badania nie potwierdzają takiego podziału.

Te dwie emocje różni coś innego.

Poczucie winy dotyczy konkretnego zachowania – czegoś, co zrobiliśmy i co oceniamy negatywnie. Czegoś, co chcielibyśmy naprawić. Wstyd wiąże się z oceną Ja jako całości – tego, jacy jesteśmy: „zrobiłem to, więc jestem złym człowiekiem”, „jestem beznadziejny”.

Ta różnica ma bardzo poważne konsekwencje.

 

Do czego zaprowadzi Cię wstyd?

Gdy oceniasz całego siebie negatywnie, trudno jest myśleć o poprawie, zmianie, o tym, by zachować się inaczej. Dlatego zwykle przy tej emocji pojawia się chęć ucieczki, schowania się. Albo obrony. I wtedy pojawia się gniew.

Nie możesz znieść tego, że oceniasz siebie jak złą osobę, więc zaczynasz obwiniać innych. Agresja, wyzwiska, oskarżanie – to wszystko jest próbą poradzenia sobie z nieznośnym uczuciem wstydu, która jednak pogłębia problem. Częsty gniew działa niszcząco nie tylko na Ciebie, ale także na twoich bliskich.

Skłonność do odczuwania wstydu jest związana z wieloma poważnymi problemami psychologicznymi: niską samooceną, depresją, zaburzeniami lękowymi, zachowaniami samobójczymi, nadużywaniem substancji psychoaktywnych.

 

No dobrze. Ale skoro jest to tak bolesne i dojmujące uczucie, to z pewnością pełni ważną rolę. Czyli prowadzi do przestrzegania norm i standardów. Niestety, nie do końca…

Badania nad kryminalistami pokazują, że skłonność do odczuwania wstydu wcale nie zmniejsza szansy popełniania przestępstw. Okazuje się, iż wręcz przeciwnie – osoby, u których wstyd często się pojawia, częściej popełniają przestępstwa. Gdy zwrócisz uwagę na to, że emocja ta wiąże się z gniewem, nadużywaniem substancji i ogólnie obniżoną samokontrolą – to nie jest to nic dziwnego. Wstyd zatem wcale nie prowadzi do przestrzegania norm.

 

A poczucie winy…?

Poczucie winy dotyczy konkretnego zachowania, które miało miejsce (lub go zabrakło – nie zrobiłeś czegoś, co powinieneś). Przez to, że nie uogólnia się na całego Ciebie, nie jest tak bolesne jak wstyd. Ponadto poczucie winy często prowadzi do pozytywnych skutków – chcesz zadośćuczynić, naprawić swoje zachowanie. Myślisz o tym, co na przyszłość możesz poprawić. Jeśli zawiniłeś wobec drugiej osoby, to zwiększa się Twoja empatia i chęć pomocy.

 

Emocja ta nie wiąże się raczej z problemami psychologicznymi (z kilkoma wyjątkami, o czym za moment). Problemy pojawiają się dopiero, gdy poczucie winy zaczyna się zamieniać we wstyd… Co więcej, w przeciwieństwie do wstydu, poczucie winy faktycznie pozwala na przestrzeganie pewnych standardów moralnych: osoby odczuwające poczucie winy rzadziej popełniają przestępstwa.

 

Jednak są sytuacje, gdy poczucie winy przestaje przyczyniać się do poprawy Twojego zachowania. Zamiast tego staje się problemem. To może się zdarzyć, kiedy:

 

  1. Zbyt często zdarza Ci się odczuwać poczucie winy. Na przykład wyznaczasz sobie nierealne cele, których nie udaje Ci się osiągać. Próbujesz to nadrabiać, wyznaczając sobie jeszcze trudniejsze rzeczy do zrobienia, ale one też się nie wychodzą. I tak to się nawarstwia, a Ty odczuwasz coraz większe poczucie winy. Z czasem tych zachowań, z powodu których czujesz się winny, jest tyle, że mogą one prowadzić do całościowej oceny ciebie – jako kogoś, komu się nie udaje. Wtedy zaczyna pojawiać się wstyd.

 

  1. Przejmujesz się rzeczami, na które nie masz wpływu. Ludzie czasami czują się winni, że czegoś nie zrobili, mimo że i tak nie byliby w stanie tego zrobić. Mają przesadne poczucie odpowiedzialności. To widoczne jest, np. w zjawisku „poczucia winy ocalałego”. Dotyczy ono osób, które przetrwały wypadek, katastrofę i czują się winne wobec ludzi, którym się to nie udało. Mimo że nie miały na to żadnego wpływu.

 

  1. Popełnionych błędów nie da się już naprawić. Nie ma możliwości zadośćuczynienia. Wtedy, gdy nie ma poczucie winy nie ma ujścia, może się pojawić chęć samoukarania i wzrastające napięcie.

 

Gdzie zaczynają się problemy?

Obie emocje, wstyd i poczucie winy, przydarzają nam się w życiu. Zrobiłeś coś nie tak, jak chciałeś i czułeś się z tego powodu winny. Albo oceniłeś siebie jako gorszą osobę, niż byś chciał być. Gdy takie sytuacje pojawiają się sporadycznie, nie ma się czym martwić. To normalne.

Natomiast, jeśli tych emocji jest dużo w Twoim życiu – może to oznaczać problem. Szczególnie, jeśli chodzi o wstyd. Gdy wstyd dominuje u Ciebie, pojawia się często, warto temu przeciwdziałać. Inaczej istnieje spora szansa, że Twoje problemy będą się pogłębiać.

 

Co można z tym zrobić?

W skrócie: unikać wstydu, a poczucie winy wykorzystywać w konstruktywny sposób.

Przede wszystkim zwróć uwagę, że to, jak się zachowałeś albo że czegoś zaniechałeś – nie świadczy od razu o tym, jaką osobą jesteś. Jesteśmy tylko ludźmi, każdy z nas popełnia błędy. Chodzi o to, aby dzięki nim się uczyć, wyciągać wnioski na przyszłość. Jesteś dużo bardziej złożony, skomplikowany i wieloaspektowy niż Twoje konkretne zachowanie.

Gdy zrobisz coś nie tak i pojawi się poczucie winy, zadaj sobie pytania:

Jak mogę to naprawić?
Jak mogę zadbać o to, by nie powtórzyć tego w przyszłości?

 

Rozważ także, co leży w obszarze Twojej odpowiedzialności, a na co nie masz wpływu. Przejmując się rzeczami, których nie możesz zmienić, nie jesteś w stanie zneutralizować winy. Będzie się ona pogłębiać, wzmacniać. Dlatego, kiedy poczujesz się winny w związku z sytuacją, której nie możesz naprawić w żaden sposób – po prostu pogódź się z tym. Zaakceptuj, że nie na wszystko masz wpływ.

O to wszystko warto zadbać, aby poczucie winy przynosiło Ci korzyści, a nie problemy.

A co, gdy pojawia się wstyd?

Ze względu na to, że wstyd odnosi się do oceny osoby jako całości, może być trudniej sobie z nim poradzić. Jeszcze raz podkreślę – pamiętaj, iż Twoje konkretne zachowanie nie definiuje całego Ciebie.

Jest jedna kwestia, nad którą warto się zastanowić. Wstyd wiąże się z negatywną oceną siebie. Żeby negatywnie ocenić siebie, musisz mieć jakąś wizję siebie, do której nie pasujesz. Muszą istnieć standardy, które ci mówią: jeśli zrobię „x”, jestem dobrą osobą, jeśli zrobię „y” jestem beznadziejny.

Wstyd pojawia się, gdy uświadamiasz sobie duża rozbieżność pomiędzy tym, kim jesteś, a wizją idealnego Ciebie.

Zastanów się: jaka jest ta wizja? Co przedstawia? Jakie są Twoje standardy, które mówią czy jesteś dobry, czy zły? Skąd pochodzą?

Czy ty je wypracowałeś, czy zostały ci narzucone? Czy są one realne, czy są tak idealne i oddalone od rzeczywistości, że nigdy ich nie spełnisz?

Często nie do końca zdajemy sobie sprawę z takich rzeczy. Pozostają one gdzieś na progu naszej świadomości. Ich uświadomienie sobie jest pierwszym krokiem do zmiany.

Następnie może warto, abyś przyjrzał się krytycznie wizji idealnego Ciebie. Czy faktycznie ma ona sens? Czy sprzyja temu, aby Twoje życie było dobre? Być może lepiej ją inaczej ukształtować?

Rozważ te pytania. To może Ci dużo dać.
Przecież szkoda by było, gdyby Twoim życiem rządziło uczucie wstydu.

 

Poradzenie sobie ze wstydem często będzie dotyczyło pracy z tożsamością. Użyteczne będą tutaj również metody dotyczące wdruków emocjonalnych, takie jak Integral Eye Movement Therapy lub techniki Linii Czasu.

 

Podziel się:
Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on Google+
  • Kasia

    Czy jeśli ktoś przeżywa takie emocje związane ze wstydem i poczuciem winy próbując zniknąć i alienując się od innych jak można mu pomoc?

    • http://janjedrzejczyk.pl/ Jan Jędrzejczyk

      Wybacz tak późną odpowiedź, ale mi się coś z systemem komentowania sypnęło i nie dostawałem powiadomień.

      Trudno na Twoje pytanie tak jednoznacznie odpowiedzieć. Jeśli te emocje są intensywne i bardzo utrudniają życie na co dzień, to warto zachęcić taką osobę do skorzystania z psychoterapii. Często też porozmawianie o tym z drugą osobą – kimś bliskim, opowiedzenie o tych emocjach, o tym, z czym są związane, może podziałać uwalniająco.

      Problemem jest to alienowanie się. Dobre relacje z innymi ludźmi zwykle działają jak bufor – który chroni nas przed problemami emocjonalnymi, a nawet zaburzeniami. O to pewnie warto byłoby zadbać, byle przesadnie nie naciskając, bo to taką osobę może zniechęcić.